OŻARÓW

Pierwsza zaświadczona wzmianka o wsi Ożarów pochodzi z roku 1381, zamieszczona została w akcie lokacyjnym Wierzbia, rozdzielającym granice między obu wsiami; Ożarów jest wówczas własnością książęcą. Wsią szlachecką staje się w drugiej połowie XV wieku. Kasper Niesiecki wywodzi z tej wsi ród Ożarowskich h. Rawicz. Już w 1500 r w posiadanie Ożarowa wchodzi Jadwiga z Zagórzyna Żychlińska h. Szeliga, która przekazuje Ożarów córce Annie, żonie Mikołaja Rusockiego h. Korab. W połowie XVII wieku posiadaczem Ożarowa zostaje Krzysztof Grodzicki h. Łada, a od 1669 r. przechodzi on do Tymińskich h. Nałęcz, po czym do Kuleszów h. Ślepowron. Około 1740 r. Ożarów jest zakupiony przez Władysława Bartochowskiego h. Rola i z tym właścicielem należy wiązać budowę zachowanego dworu.

DWÓR

Starszy poprzedni dwór był w katastrofalnym stanie, o czym można sądzić na podstawie opisu z 1669 roku, budowa nowego dworu była więc koniecznością. To, iż Władysław Bartochowski, skarbnik sieradzki (1734), łowczy (1735), kasztelan wieluński (1760), wybudował dwór, dokumentuje zachowane rzeźbienie na belce stropu salonu, które głosi datę budowy dworu - 1757 r., oraz litery L.R. - pierwsza odpowiadająca imieniu Władysława (łac. Ladislaus), druga - nazwie herbu Rola.
Syn Władysława Bartochowskiego, Wojciech, był chlubnym następcą ojca. Jego udany związek z Anną z Walewskich pozwolił na wykupienie przylegających dóbr w Skomlinie i Toplinie. Dobra w Ożarowie są we władaniu rodziny Bartochowskich do 1832 roku, kiedy po śmierci Anny z Walewskich Bartochowskiej w 1821 roku dwór przechodzi w posiadanie Kazimierza i Stanisława Bartochowskiego, a następnie - w ręce Ignacego Bąkowskiego, siostrzeńca Bartochowskich, który przekazuje go synowi Janowi Kazimierzowi Bąkowskiemu. W 1881 roku Ożarów zostaje sprzedany Wiktorowi Marężowi, który już w następnym roku odsprzedaje go Niemcowi Henrykowi Meske. Rodzina Mesków pozostaje w Ożarowie do 1945 roku. Po 1945 roku dwór wraz z parkiem i lasami przechodzi pod kierownictwo Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych w Łodzi. W latach 1970-1980 został poddany gruntownej konserwacji. Od 1981 roku mieści się tutaj Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie Oddział Muzeum Ziemi Wieluńskiej oraz zespół dworsko - parkowy przy Muzeum . Architektura dworu została oparta o późnobarokowe założenia budownictwa dworskiego. Dwór ma konstrukcję zrębową osadzoną na kamienno-ceglanym fundamencie. Pod południowo-zachodnią częścią dworu znajduje się podpiwniczenie sklepione kolebkowo. Plan dworu tworzy prostokąt zbliżony do kwadratu, do którego przylegają na rogach cztery alkierze nie wychodzące poza lico elewacji bocznych. Bliższe analogie dwór w Ożarowie wykazuje z nieistniejącym już dworem w Czarnożyłach, zwłaszcza dotyczy to alkierzy zwieńczonych baniastymi kopułami. Dwór jest zwieńczony dachem łamanym polskim krytym gontem.

WNĘTRZA

Wnętrza dworu w Ożarowie, bezpośrednio po jego rekonstrukcji w 1980 roku, zostały zaadaptowane na potrzeby ekspozycji obrazującej kulturę ziemiańską, a w szczególności ideę rodzimości dworu polskiego. Na wystawie zgromadzone zostały pamiątki po wielu rodach ziemiańskich ziemi wieluńskiej. W stylowych wnętrzach mieszczą się salon, pokoik dziewczęcy, buduar, sypialnie męską i damską, salonik myśliwski, gabinet, sala jadalna i kredensownia. Zgromadzone zabytki pochodzą w większości z dworów ziemi wieluńskiej. Na uwagę zasługują zwłaszcza barokowe szafy, skrzynie i kufry z XVIII i XIX wieku, ceramika, zespół portretów szlachty wieluńskiej z XVII, XVIII i XIX wieku. Spośród jednostkowych eksponatów warto zaakcentować obraz epitafijny Marka Radoszewskiego (I poł. XVII w. , blacha miedziana, olej), portrety trumienne Adama Niklasowskiego (II poł. XVII w., olej na desce) i X Walentego Proszowskiego (XVII w. , olej na blasze miedzianej), ryngraf barski (II poł. XVIII w. , blacha miedziana, złocona, grawerowana, rewers olej na blasze), szafę i komodę wrocławską (poł. XVIII w. , drewno fornirowane, intarsjowane i inkrustowane), piece kaflowe z XIX w..Na ekspozycji dominuje wrażenie zamieszkałego dworu, które dotyczy nie tylko kolejnych komnat, ale także szczegółów tworzących niepowtarzalną atmosferę i tło. Do najciekawszych przedmiotów drugoplanowanych należy kolekcja bielizny damskiej, kolekcja koronek z przełomu XIX i XX wieku, zapiski wydatków, kolekcja miniatur, albumy z litografiami, fotografie, mapy.
W stylowych wnętrzach dworu odbywają się koncerty, recitale, spotkania naukowe, imprezy okolicznościowe, imprezy folklorystyczne, odczyty, lekcje muzealne, wieczory literacko-muzyczne. Swoją działalnością Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie stara się kontynuować tradycje centrum kulturalnego, jakim przez wieki był dwór na ziemiach polskich.
Przy Muzeum działa Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie, skupiające działaczy społecznych.

PARK

Park ożarowski został najprawdopodobniej założony na przełomie XVIII i XIX wieku przez ówczesnych właścicieli dworu, rodzinę Bartochowskich. Jest on już widoczny na zachowanym planie dóbr z 1802 roku. W tym okresie miał przypuszczalnie powierzchnię ok. 8 ha. Z tego czasu w części zachodniej i wschodniej pozostały resztki drzewostanu, głównie dębów liczących ponad 150 lat. Na przełomie XIX i XX wieku park został zmniejszony do jego obecnych rozmiarów (4,37 ha wraz z założeniem frontowym). W okresie powojennym trafił w użytkowanie Lasów Państwowych, a na jego terenie prowadzona była gospodarka leśna. W efekcie w znacznej części park został przetrzebiony, a następnie zadrzewiony głównie dębem czerwonym z nasadzeniami rzędowymi typowymi dla gospodarki leśnej. W rezultacie tych działań dominował w znacznej części drzewostan obcy, zagęszczony, z niewłaściwym pokrojem koron. Krzewy parkowe wyginęły, park zarósł dzikim bzem uniemożliwiającym jakiekolwiek korzystanie z jego przestrzeni. Pomimo tego zachował się jednak interesujący drzewostan - głównie w postaci dębów, lip, olch, świerków, jesionów, kasztanowców, brzóz, grabów i wiązów. Zachowały się także elementy architektury w postaci baszty widokowej i fragmentu muru kamiennego, niestety układ wodny został zdewastowany. Od 1996 roku park jest w użytkowaniu muzeum, było to możliwe dzięki decyzji Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, zezwalającej na przekazanie Nadleśnictwu Wieluń parku dla muzeum. W tym samym roku park został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa sieradzkiego pod numerem 413/A. Po szczegółowych badaniach prowadzonych od 1999 roku opracowane zostały szczegółowe projekty rewaloryzacji parku, które zostały już wdrożone.

Zniszczony i częściowo zamieniony na śmietnik układ wodny wymagał także pilnego odtworzenia. Prace projektowe zakończono w roku 2000. W tym samym roku udało się wykonać mnichy stawowe, a w roku następnym odtworzono staw nr 1 i ujęcie wody, natomiast w roku 2002 odtworzono staw nr 2, 3, 4 i rów odpływowy, dokonując pełnej odbudowy czterech stawów w układzie paciorkowym. Najbardziej żmudną częścią prac jest konserwacja drzewostanu, która po raz pierwszy miała miejsce w 1996 roku. Prace prowadzone były głównie na starodrzewiu dzięki dotacji z: Urzędu Miejskiego w Wieluniu, WFOŚiGW w Sieradzu, WFOŚiGW w Łodzi. Ponadto park był sukcesywnie oczyszczany z podrostów dzikiego bzu i innych obcych nasadzeń oraz w części zniwelowany i obsiany trawą.

PODJAZD

Pośród prowadzonych prac bardzo ważne miejsce zajęło odtworzenie dawnego podjazdu do dworu, z ponownym wytyczeniem alei wjazdowej oraz poprawieniem kształtu gazonu. Zanim do tego doszło, cześć frontowa założenia została ogrodzona płotem ceglanym z drewnianymi przęsłami, przywrócono w ten sposób założenia osiowe części frontowej. Budowa ogrodzenia zakończona została w 2000 r. W założeniach rekonstrukcja alei wjazdowej, podjazdu i gazonu zmierzała do odtworzenia układu z okresu międzywojennego i prowadzona była w oparciu o zachowany plan dóbr ożarowskich z roku 1923.
Ponownie wytyczona aleja główna została obsadzona lipami, a w pozostałej części założenia frontowego posadzone zostały drzewa i ozdobne krzewy. Kluczowy dla założenia projekt techniczny na odbudowę alejek w zabytkowym parku przy Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie wykonany został w 2002 r. i w roku następnym zrealizowany. Aleja wjazdowa, aleja lipowa, podjazd oraz alejka do parkingu zostały wybrukowane kamieniem polnym, pochodzącym w części z rozbiórki ulicy Kaliskiej w Wieluniu, a w pozostałej części - z okolicznych pól. Trudnym zadaniem okazało się formowanie eliptycznego gazonu, został mu nadany przedwojenny kształt, dwukrotnie mniejszy i asymetryczny względem osi głównej. Trudności z formowaniem gazonu wynikały przede wszystkim ze znacznych spadków terenu, na ktÓrym znajduje się podjazd. W sierpniu 2003 r. wykonana została na gazonie bukszpanowa rabata wg projektu Anny Marconi Betki. Ostatnim elementem rekonstrukcji części frontowej założenia było wykonanie w grudniu 2003 r. oświetlenia dworu. W celu usprawnienia ruchu turystycznego wykonany został parking zewnętrzny oraz rozpoczęto budowę parkingu wewnętrznego. Do parkingu wewnętrznego poprowadzona została brukowana alejka, którą zamknęła przetransportowana brama drewniana wg projektu W. Śniadeckiego.
Podjazd do dworu polskiego był najbardziej reprezentacyjną częścią założeń dworsko – parkowych. W sztuce ogrodowej w wieku XVIII miejsce ogrodów regularnych zajmują założenia swobodne naśladujące naturę. Szczytową formą tego prądu były parki krajobrazowe w stylu angielskim. W założeniach tego typu niemal zawsze przed dworem czy pałacem pojawiał się owalny lub okrągły gazon z rabatami kwiatowymi. Ta część ogrodu służyła podkreśleniu bryły siedziby pańskiej, ale również miała być oglądana i podziwiana przez gości. Rabaty na gazonach były zwykle okrągłe, nieco wyniesione ponad poziom, w części środkowej zaakcentowane rośliną soliterową (np. agawą, fuksją). Obok rabat okrągłych pojawiały się też inne kształty, np. wachlarza. Rabatę wachlarzową możemy oglądać w Ożarowie.